Boghosogneth ha yeghes

Boghosogneth

Kavos an gwella fordh dhe witha boghosogyon ha klevyon re beu chalenj pup-prys rag kowethasow. Yn-dann Elisabeth I formys veu rol a Wardenyon – tus hag a guntellas ha lesranna tollow boghosogneth an blu. Kresen Kernow a’s teves lies eghen a skrifen yw junys dhe’n system ma, y’ga mysk lyvrow-akontow, kevambosow kynserneth, testskrifow ervirans, gorhemynnow dileans ha gorambosow bastardieth.

Erbynn an 19ves kansvledhen ny ylli pluwow dyghtya an begh a dhifresyans boghosogneth, ytho system nowydh a veu dallethys. Pluwow a veu kuntellys yn ‘Kesunyansow an Lagha Boghosogneth’ gans sodhogyon etholys (‘Gwithysi’) ha gansa an dever a venystra an difresyans. Y’n jevo pub kesunyans chi rag an voghosogyon, ha’n difresyans a vedha res ‘a-berveth’ an oberjiow na, yn le ‘yn-mes’ (h.y. yn tre). Kresen Kernow a syns divers skrifennow dhyworth an kesunyansow ma, y’ga mysk lyvrow kovnotyans, gans meur a vanylyon, keffrys ha henwyn ha kasow unnik kampollys. Rag henna, pennfentynnyow splann yns rag istori teylu ha socyal. Kesvaow Gwithysi a veu defendys yn 1930 ha’ga ober a veu treusperthys dhe Gonsel an Konteth.

Yeghes

Ha trevow ow tevi dres an 19ves kansvledhen, bernyow a-dro dhe losedh, disesys ha studhyow treven a ynkressyas. Awos hemma, Kesvaow Yeghes a veu selys, ha gansa an omgemeryans rag yeghesweyth, karthkleudhyans, dowrgleudhyans, provians dowr, dyghtyans stretys, mentons ynkleudhvaow, rewlyans lattiow ha moy. Kresen Kernow a syns divers lyvrow ha derivasow ow tochya an Kesvaow ma hag awtoritas yeghesel diwettha, may’s teves nebes anedha mappow leun a vanylyon ha delinyansow, ow provia yndella vu meur y les yn istori teythyek.

Herwydh usadow, dyghtyans an glevyon a wre hwarvos yn tre, ow tevnydhya resaytys ha kuryow dhyworth apotekarys, anedha may ma ensamplow y’gan kuntellow. An kynsa klavji rag ‘Boghosogyon Glof ha Klav’ a veu selys yn Truru yn 1790. Yn 1809 y feu dallethys an kynsa ferylva, hag erbynn 1811 rol ragbren a veu ygerys rag Meneghji Lorogyon an Gonteth. Alusennow ha Kesunyansow an Lagha Boghosogneth a warthevyas gwith medhegel bys dhe selyans an Gonis Yeghes Kenedhlek yn 1948. Kresen Kernow a syns kovadhow ow tochya klavjiow divers, rag ensampel Medhegva Riel Kernow ha Klavji Kernow West rag Tus Val yn Omwellans. Ni a syns keffrys argh efan rag Klavji S. Lawrence, Bosvena (seuladhydh Meneghi an Gonteth), 1782-1971. Merkyewgh, mar pleg, bos deges kovadhow perthyer unnik ha kovadhow medhegel dres kans bledhen.

Termys hwithra alhwedh:  Poor Law, sanitary, health, illness, disease (and individual types), hospital, care home, workhouse, pauper, accident, poor house, overseer

Kuntellow alhwedh: PU (Poor Law), HC1 (St Lawrence’s Hospital), P (parish collections), PHAF and PHAFY (Port Health authorities), HC2 (Royal Cornwall Infirmary), CC/21 (Public Assistance Committee, which administered poor relief 1930-1948)

Dyllansow alhwedh:  Cornwall through the mid-nineteenth century by Alan Bennett, 1987; The first Cornish hospital by Charles Thomas Andrews, 1975.